Is particulier opdrachtgeverschap een doel of een middel? Dat hangt af van de situatie. Voor elke opgave kan een andere mix van middelen nodig zijn.
De afgelopen jaren onderzocht buro ZI de ervaring in meer dan 400 projecten waarin bewoners en andere gebruikers participeerden bij ontwikkeling en ontwerp. Naast de verschillende varianten van particulier opdrachtgeverschap blijken andere participatievormen in veelvoorkomende situaties betere resultaten op te leveren. Niet alleen voor de bewoners, maar ook voor de gemeenten en de professionele partijen, zoals ontwerpers, ontwikkelaars, beheerders en toezichthouders.
De keuze voor een participatievorm wordt bepaald aan de hand van de doelstellingen (bijv. zeggenschap en betrokkenheid van bewoners en omwonenden), de situatie (gebiedsontwikkeling,  herbestemming, transformatie, …) en de vermogens (kennis, motivatie, tijd en geld) die bewoners en andere gebruikers kunnen inbrengen. Bij elke vorm van participatie hoort een andere verdeling van rollen en risico´s, een andere procesarchitectuur en een andere participatiegraad. De ZI checklist helpt voor iedere situatie bepalen wat de mogelijkheden zijn.

Personalisatie
In moeilijke marktomstandigheden en bij complexe opgaven wordt steeds vaker gekozen voor een combinatie van toetsing en personalisatie. Door toetsing van (stedenbouwkundige) plannen kunnen al in een vroeg stadium voorkeuren en draagvlak worden bepaald. Daarmee kan voor, of met de gebruikers, een palet van personalisatie opties worden ontwikkeld, niet alleen op de schaal van gebouwen maar ook voor de openbare ruimte en voorzieningen.

Praktijkvoorbeelden
Een selectie van succesvolle projecten is opgenomen in de rapporten in de Wooninnovatie Reeks (o.a. rapport 15, 18, 20, 23 en 24).
Aan de hand van deze en andere actuele praktijkvoorbeelden helpt ZI initiatiefnemers, ontwikkelaars, begeleiders, corporaties en gemeentes om voor elke situatie de best passende particpatievorm te kiezen.  De checklist, die is geijkt in honderden gerealiseerde projecten, helpt bepalen wat daarbij de gewenste participatiegraad is. Zo worden verkeerde verwachtingen voorkomen.

Co-ontwikkeling als corporatie alternatief
Voor corporaties, die niet alleen ontwikkelen voor kopers maar ook voor huurders, is co-ontwikkeling een veelgebruikt alternatief voor particulier opdrachtgeverschap. Dat werkt vooral goed bij ontwikkelingen met bijzondere ambities op het gebied van duurzaamheid of speciale functiecombinaties.
Bij co-ontwikkeling bundelen particuliere gebruikers hun krachten met professionele partijen. Kopers én huurders ontwikkelen samen een project op maat, zonder de risico’s van particulier opdrachtgeverschap. Afhankelijk van het initiatief ontstaat steeds een andere mix van koop-, huur- en zorgwoningen en buurtspecifieke voorzieningen.

Daarmee is co-ontwikkeling zowel inzetbaar bij nieuwbouw in een uitbreidingswijk, als bij herstructurering, huisvesting van niet-doorsnee gezinnen, woonwerkcombinaties, duurzaam buurtbeheer en de realisatie van bijzondere woonprogramma's waarvoor specifieke expertise noodzakelijk is.

Meer resultaat
Vooral buiten de Randstad is de laatste jaren veel ervaring opgedaan met co-ontwikkeling. En net zoals tien jaar geleden een bezoek aan de provincies buiten de Randstad staatssecretaris Remkes inspireerde om in zijn nota “Mensen wensen wonen” aandacht te besteden aan particulier opdrachtgeverschap, zo zijn het ook nu ontwikkelingen buiten de Randstad die laten zien hoe met name corporaties co-ontwikkeling inzetten als breder toepasbaar alternatief.
De verdeling van rollen en risico´s gebeurt bij co-ontwikkeling op basis van vermogen. Naast geld kunnen daarbij kennis, tijd en motivatie van de bewoners optimaal worden ingezet.
Waar particulier opdrachtgeverschap in de meeste gevallen voorbehouden blijft aan vermogende kopers, is co-ontwikkeling geschikt voor alle bewoners. Bovendien leidt co-ontwikkeling niet alleen tot bijzondere woningen, maar nadrukkelijk ook tot sociale programma’s en gezamenlijke investeringen in mens- en milieuvriendelijk wonen.

Een selectie van co-ontwikkeling praktijkvoorbeelden is opgenomen in Wooninnovatie Reeks rapport 20. Na de presentatiebijeenkomst en de rondleiding door Eos en Helios was het eerste exemplaar van dit rapport voor wethouder Rik de Lange van de gemeente Zutphen.

Rapport nr 20 (ISBN 9789054720751) gaat over de volgende personen, projecten en plaatsen.